Stemmingen | Poëzie en kunstbeschouwing

Je zit op een terras, je kijkt uit over de gracht en je ziet een treurwilg. Vanwege die treurwilg wil je steeds op die plek gaan zitten. Wat gebeurt hier? Je gaat naar het museum, staat voor een kunstwerk, wordt getroffen of raakt in vervoering. Je moet iets zeggen, maar je weet niet wat, je hebt geen woorden, je weet niet waarom.

Deze kring wil uitkomst bieden door poëzie te bestuderen en zo gevoelens te leren benoemen. Het gaat over stemmingen en over de onontbeerlijkheid van poëzie om die stemmingen te benoemen.

Het gaat om acht bijeenkomsten op zaterdagmiddag in juli en augustus 2026. De lezingen zullen afwisselend worden gegeven door Eric Bolle en Arnold Ziegelaar (zie onder). Er is voldoende ruimte door vragen en discussie. Deze middagen kunnen ook los van elkaar worden bezocht. 

Vragen die aan de orde komen:

• Is dat een onmiddellijke ervaring?
• Hebben kunstwerken betekenis of niet veeleer een betekenisloze grond?
• Kan poëzie leven scheppen uit taal?
• Heeft het landschap in de schilderkunst van de Gouden Eeuw een mystieke achtergrond?
• Kan poëzie gemeenschap stichten? Of dat, wat daarvoor in de plaats komt?
• Wat is het desolate?
• Kan een dichter leiding geven?
• Is poëzie de wijding van het ogenblik?
• Herstelt de poëzie onze betrekking tot de aarde en de dingen?

Programma

Zaterdag 4 juli – De betekenis van het betekenisloze
Schilderijen zijn geen kunstwerken louter omdat ze betekenis hebben, maar omdat ze een betekenisloze grond hebben die hun betekenis labiel maakt. Dit wordt getoond aan de hand van schilderijen van Cezanne, Hopper, Kiefer.

Zaterdag 11 juli – Leven scheppen uit taal
Poëzie volgens Giorgio Agamben, lees pagina 127-137
En lees Agamben en Caproni.

Zaterdag 18 juli – De heilige ruimte
In de Hollandse landschapsschilderkunst van de 17e eeuw (Hobbema, Ruysdael, Van Goyen) zien we een verzelfstandiging van de natuurlijke ruimte. Deze dient niet meer als achtergrond bij religieuze, allegorische of menselijke taferelen, maar wordt zelf onderwerp van het schilderij. De natuurlijke wereld overstijgt en omvat al het menselijke. De natuurlijke wereld wordt in haar oorspronkelijkheid getoond. Deze kunst is uit dezelfde tijd als het panentheïsme van Spinoza dat ook de nadruk legt op het oorspronkelijke karakter van de ruimtelijke wereld. De weidse ruimte van de werkelijkheid verkrijgt een sereen en mystiek karakter.

Zaterdag 1 augustus – Het leiderschap van de dichter
Over José Angel Valente, lees pagina 137-151 

Zaterdag 8 augustus – De desolate ruimte
In de 20e eeuw ontwikkelt zich een meer vervreemde ervaring van de natuurlijke wereld. Dit zien we in 20e eeuwse stroming van de metafysische kunst. De metafysische schilderkunst (De Chirico, Carlo Carra) ontstaat na Kant, Schopenhauer en Nietzsche. De ruimte wordt losgemaakt van een eeuwige goddelijkheid. Het godsidee raakt in een intellectuele crisis. De ruimte heeft geen vanzelfsprekende status meer. Zij is oorspronkelijk, maar tegelijk een diep mysterie omdat de fundering in het godsidee problematisch is geworden.

Zaterdag 15 augustus – Het leiderschap van René Char
Het leiderschap van René Char, lees pagina 151-171
Bekijk van tevoren thuis dit filmpje over Giacometti.

Zaterdag 22 augustus – Het ogenblik in de poëzie
Besef is de open verbinding tussen ervaring en denken, tussen dat, wat in de waarneming gegeven wordt en dat wat dit gegevene met de ervaarder doet. Besef heeft een ontvankelijk moment. Het laat zich vormen door wat zich toont en niet volledig te anticiperen is. Het besef vindt plaats op een ogenblik. De poëzie vindt zijn oorsprong in het concrete leven in het ogenblik. De ruimte van het besef is de ruimte van het ogenblik, de ruimte van het gedicht. In het gedicht vindt het besef van dit ogenblik zijn natuurlijke woning. Octavio Paz noemt poëzie de wijding van het  ogenblik. Dit wordt getoond aan de hand van gedichten.

Zaterdag 29 augustus – André du Bouchet, Pierre Tal-Coat en Bram van Velde
Graag dit filmpje voorafgaand aan de lezing thuis bekijken. Ook strekt het tot aanbeveling thuis plaatjes van Bram van Velde te bekijken. Tekst van de lezing en deze tekst.

Sprekers

Eric Bolle (geb. 1954) studeerde Duits en wijsbegeerte in Leiden en Amsterdam. Hij promoveerde in 1981 aan de Universiteit van Amsterdam op een proefschrift over Nietzsche. Hij doceerde aan verscheidene scholen, hogescholen en universiteiten, en was onder andere directeur van een architectenopleiding. In 2011 verscheen de tweede druk van zijn boek Filosofie & Leiderschap. Dit boek is eigenlijk ontspoord. Allengs heeft het zich onder zijn handen ontwikkeld tot een boek over de dichter als leider. Drie essays uit dit boek vormen Erics bijdrage aan deze kring. Men kan het boek kosteloos downloaden van zijn website Het Absolute. De drie essays worden aangevuld met een beschouwing over het werk de dichter André du Bouchet en de schilders Pierre Tal-Coat en Bram van Velde, te vinden op dezelfde website.

Arnold Ziegelaar (geb. 1962) studeerde fysica en filosofie in Leiden en Amsterdam. Hij werkte als statistisch analist, beleidsonderzoeker en daarna als docent godsdienstfilosofie bij Hogeschool InHolland. Nu werkt hij als freelance docent filosofie vooral voor HOVO (Hoger Onderwijs voor Ouderen)-instellingen in den lande. Hij doet als buitenpromovendus onderzoek naar de grondvraag van de metafysica. Naast artikelen (vooral over poëzie en kunst in tijdschrift Streven) publiceerde hij de boeken Aardse mystiek (2015), Oorspronkelijk bewustzijn (2016) en De wandelaar en zijn schaduw (2025). Hij is ook actief als schilder en fotograaf. Hij probeert filosofie en kunst te verbinden in wat hij noemt een aardse of non-theïstische mystiek. Hij exposeerde eerder in de Houtrustkerk.

Voor Eric Bolle is dit de op één na laatste filosofische literatuurkring die hij voor de Houtrustkerk zal verzorgen. Er volgt nog een kring over Schelling en het Absolute. Zie voor de geschiedenis van deze kring in de Houtrustkerk.

Kom je ook?

Data: acht zaterdagmiddagen in juli en augustus (zie boven – deze bijeenkomsten kunnen ook los van elkaar worden bezocht), vanaf 14.00 uur
Plaats: Houtrustkerk, Beeklaan 535, Den Haag
Entree: vrijwillige bijdrage voor koffie en thee
Aanmelding: niet nodig