Het mensbeeld van Bas Heijne #bezinningsbrief

Over polarisatie wordt veel geschreven. Sociologen zoeken de achtergronden ervan in maatschappelijke onbehagen, ontstaan als gevolg van toenemende etnisch-culturele en religieuze diversiteit. Daarnaast is er sprake van de groeiende kloof tussen hoger en lager opgeleiden.

Deze kloof tast de sociale samenhang aan en ontneemt daarmee de samenleving haar veerkracht om bijvoorbeeld nieuwkomers te laten integreren en vluchtelingen soepel op te vangen.

Groepen lijken elkaar alleen nog te raken in de waarde die zij toekennen aan ‘vrijheid’ als samenbindende Nederlandse identiteit. Daarmee komen we op het onderliggende terrein van de mensbeelden. Hieronder de gedachten daarover van Bas Heijne.

Ook schrijver en columnist Bas Heijne houdt zich intensief bezig met het mensbeeld binnen onze cultuur. In ‘Onbehagen, nieuw licht op de beschaafde mens’ (2016) en andere publicaties bespeurt hij een kentering in het naoorlogse verlicht- humanistische wereld- en mensbeeld waarmee hij, in de jaren zestig, opgroeide. Die universalistische waarden zijn de afgelopen twee decennia onder vuur komen te liggen. Progressieve, kosmopolitische elites die deze verlichtingsidealen blijven belijden, staan daarmee onder kritiek. In de politiek ontmaskeren populisten die waarden echter als hypocriet. Zij leggen daartegenover nadruk op hun bedreigde eigenheid, gebaseerd op afkomst, cultuur en geschiedenis en beloven instant-oplossingen, een quick fix.

Heijne’s jeugd, in een tijd van vertrouwen en verwachtingen, speelde zich daarmee af op een mentaal gesproken geheel andere planeet. Breekpunt voor hem hierbij was in het bijzonder de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs in januari 2015, die hij van dichtbij meemaakte. Dit islamistische geweld leverde hem de gewaarwording op met iets rauws en elementairs geconfronteerd te zijn dat hij vooralsnog niet kon inpassen. Later drong het tot hem door dat die aanslag voor hem tot symbool was geworden van een mens- en wereldbeeld dat vandaagdedag aan alle kanten onder vuur ligt. Hij besluit zijn pamflet dan ook met het inzicht: ‘Hoed je voor de overmoed van de rede, het idee dat de wereld zich een kant op laat sturen, dat beschaving een blijvende garantie is tegen menselijke agressie en vernietigingsdrang. Beschaving en verlichting roepen het onheil over zichzelf af zodra ze blind worden voor tegenkrachten- van buitenaf, maar ook van binnenuit. (…) Hoed je voor de barbaar in je omgeving. En voor de barbaar in jezelf’ (2016: 73).