Wat is wijsheid?

Een vraag van het grootste belang, dat weten we intuïtief. Wat we daarnaast ook weten, is dat die wijsheid met heel ons bestaan verweven is en uit ons hart moet komen. We kunnen ons verward voelen –door het geweld tegen anderen en tegen de natuur dat we machteloos waarnemen. We kunnen wanhopig worden door de chaos in de wereld – veroorzaakt door raaskallende machthebbers, die op niets anders uit zijn dan het behoud van hun macht. We kunnen ons verdrietig en stuurloos voelen, door de afwezigheid van precies diegene die ons bij zou kunnen staan.

Maar van de wijsheid weten we, dat ze ons omhoog kan tillen en naar buiten kan dragen. Wijsheid is veel meer dan alleen een intellectuele kwaliteit. Zij transformeert ons van binnenuit. Haar licht is meer dan het daglicht. “Want het daglicht wordt afgelost door de nacht, maar de wijsheid wordt niet overmeesterd door het boze” (Wijsheid 7:30).

De filosoof Byung-Chul Han constateert (in De crisis van het narratieve), dat we mateloos veel communiceren, maar geen gemeenschappelijkheid ontwikkelen. Hij pleit voor ‘vertelgemeenschappen’ waarin zingevende en gemeenschap stichtende verhalen worden gelezen. Die verhalen zijn er al, denk je dan als Bijbellezer. Ik geef twee voorbeelden.

Het geduld van de vijgenboom in Lucas 13

Eerst een onbekend maar treffend verhaal in Lucas 13. Jezus wordt geconfronteerd met gruwelijke feiten – zoals ook wij, dag na dag. Hij hoort over een massamoord op mensen en dieren, begaan door de Romeinse landvoogd Pilatus. En over een tragisch ongeluk. Een deel van de stadsmuur van Jeruzalem was ingestort, waardoor achttien mensen waren omgekomen.

Opvallend is, dat hij niet met woede en verontwaardiging reageert. Wat hij doet is: de mensen nog eens tot bekering oproepen, tot een verandering van hun denken en voelen. Het is alsof hij zeggen wil: dat een despoot zich despotisch gedraagt en dat een oude toren in kan storten – dat behoeft ons niet te verbazen. Laat je er niet door verwarren en uit balans brengen. Blijf je richten op wat jou te doen staat. Keer je om in de richting van het rijk van God. En hij voegt er een gelijkenis aan toe. De parabel van de vijgenboom die onvruchtbaar blijkt. De eigenaar wil hem laten omhakken. Maar zijn wijngaardenier maant hem geduld te hebben en nóg een jaar te wachten.

Het is een merkwaardig stukje evangelie. Er worden geen wonderen beschreven, er staan geen verheven uitspraken van Jezus in, het biedt niets spectaculairs. Het leert jou, lezer, die zich voor even door niets anders wil laten afleiden, om af te zien van je o zo gerechtvaardigde verontwaardiging en je woedende oordelen. Het vraagt niet van je om de boze wereld de rug toe te keren en in te keren in jezelf. Het vraagt dit: concentreer je op wat jou, jouzelf, te doen staat en heb geduld. Heb een beetje vertrouwen. Die vijgenboom zal vrucht gaan dragen, vertrouw er maar op. Gods tijd zal komen, de tijd van verlossing – zoals je kunt leren van Psalm 146 – voor verdrukten, hongerigen, gevangenen en vreemdelingen. En de tijd van ondergang voor goddelozen. Probeer daarop te wachten.

God woont waar je hem binnenlaat (I Johannes 4)

Een rabbi stelde een groep mensen eens de vraag: “Waar woont God?” Ze vonden dat kennelijk een rare vraag want ze moesten erom lachen. Dat de wereld vol is van Gods heerlijkheid, lezen we toch in de psalmen? Je kunt dus beter vragen waar God niet is. Maar de rabbi gaf zelf een antwoord op zijn vraag: “God woont waar je hem binnenlaat.” God is daar waar mensen hem binnenlaten. Datzelfde inzicht, nog wat concreter gesteld, vinden we ook in de Eerste brief van Johannes: “Niemand heeft God ooit gezien. Maar als we elkaar liefhebben, blijft God in ons en is zijn liefde in ons ten volle werkelijkheid geworden” (I Joh.4:12b).

In de mystieke traditie van de Islam spreekt men over de honderdste naam van God. Negenennegentig namen zijn ons bekend. Het zijn de uit vele belijdenissen bekende predikaten: schepper, almachtige, alwetende, barmhartige, enzovoorts. Maar de honderdste naam is Gods werkelijke naam — en juist die naam kennen we niet. Wie die onbekende honderdste naam kent, die leeft mét God en staat in de vrijheid van zijn liefde. Precies zo staat het in de brief van Johannes: (Niemand heeft God ooit gezien) maar als we elkaar liefhebben, blijft God in ons. God is niet een begrip om regels van leven en leer mee te verbinden, waarmee je elkaar om de oren kunt slaan. De Eeuwige beweegt, komt naar ons toe en klopt aan, wil binnengelaten worden en in ons wonen.

Hoe herkennen we God in degene die aanklopt? Wie de verhalen van de bijbel tot zich heeft laten doordringen, weet daar iets van. De Eeuwige klopt bij ons aan als de naaste die onze hulp nodig heeft, die het niet meer bolwerken kan, die aangevallen wordt en verpletterd dreigt te worden, of die het slachtoffer is van bekrompenheid en discriminatie. Hij klopt ook bij je aan als je allernaaste, als iemand die je al helemaal —haast tot vervelens toe— meende te kennen, als iemand die jou vertrouwen geeft en van jou vertrouwen vraagt. Zo en in vele andere gedaanten klopt God bij ons aan. “Als we elkaar liefhebben, blijft God in ons.”

Dat is het

Dat is het. Twee Bijbelverhalen die ons vertellen wat wijsheid is. Ze stichten ‘vertelgemeenschappen’ van mensen die een voorbeeld nemen aan de onvruchtbare maar geduldige vijgenboom, en die beseffen dat de Eeuwige woont, waar zij hem binnenlaten.