Als je vrede wilt, bereid je dan voor op vrede!

Waar anders moet je een gesprek voeren over kerk en politiek tegen de achtergrond van oorlog en vrede in de wereld dan bij de grootste vredesbeweging van Nederland? Geertrui Meinema en Michel Peters voerden in Utrecht een gesprek met Rolien Sasse die nu tweeëneenhalf jaar directeur is van PAX-Nederland. Van de oude Romeinen is de gevleugelde uitspraak Als je vrede wilt, bereid je dan voor op oorlog. Rolien draait die uitspraak om: we moeten ons juist op vrede voorbereiden!

Wat is de positie van PAX ten aanzien van de conflicten in de wereld, bijvoorbeeld die in Gaza?

‘Wat er op dit moment in Gaza gebeurt, is verschrikkelijk en onvoorstelbaar. Het is genocide, dat is uit alle onderzoeken en verslagen duidelijk geworden. Na de aanslag van Hamas op 7 oktober 2023 hebben we meteen gewaarschuwd: geef geen carte blanche aan Israël. Het was bekend dat dit Israëlische kabinet niet mild zou reageren. Maar wat we nu zien is dat er geen grenzen meer lijken te zijn aan het geweld. De wereld kijkt nog steeds toe en zegt en doet (bijna) niks. En het bijzondere is: Rusland wordt wel nog steeds  – terecht – aangesproken op wat het gedaan heeft en nog steeds doet in Oekraïne en de gebieden die het daar bezet houdt. Ook op de Westbank verslechtert overigens de situatie voor de Palestijnen op dit moment almaar. Kolonisten en leger werken daarin samen. Er heerst daar apartheid; er is geen rechtsorde voor de Palestijnen en de wereld grijpt niet in. Ook de Nederlandse regering staat niet op. Veel Nederlanders. vooral van een oudere generatie, blijven nog steeds de band van solidariteit met Israël koesteren die na de Tweede Wereldoorlog is ontstaan. Zij zijn (binnen en buiten de kerk) opgegroeid met die band met het heilige land; dat is verbonden aan diepe emoties. En het blijkt heel moeilijk en traag om mensen van mening te laten veranderen, daar waar die mening gebaseerd is op zo’n emotionele waarde. Tegelijkertijd denk ik dat er ook andere elementen meespelen. Nog vorige week heeft de minister van Buitenlandse Zaken in een politiek debat gezegd dat hij geen wapenembargo tegen Israël wil, omdat dat de import van wapens uit Israël naar ons toe zou kunnen belemmeren. Eigenlijk zegt hij dus: de bewapening van Nederland is belangrijker dan genocide op de Palestijnen.’

Waar staat PAX zelf voor?

‘PAX streeft naar vrede. Humaniteit en het handhaven van internationaal recht zijn daarvoor de sleutel. Daarbij zijn we niet pacifistisch. Een duidelijk voorbeeld daarvan is onze reactie nadat Rusland Oekraïne binnenviel. We hebben gezegd dat het goed is om Oekraïne militair te steunen. Rusland is daar illegaal binnengevallen en schendt dagelijks het oorlogsrecht en mensenrechten. Dan mag je je verdedigen. Oekraïne heeft het recht op zelfbescherming.’

De Rode lijn – demonstraties zijn mede door PAX georganiseerd. Wat hebben die opgeleverd?

‘De grote winst van de Rode lijn – demonstraties is dat het vele organisaties met elkaar verbond met één heldere boodschap: het geweld in Gaza moet stoppen en humanitaire hulp moet vrij en veilig geleverd worden. Dat is niet antisemitisch, maar wij staan daarmee juist op vóór humaniteit. En daarbij konden we elkaar de ruimte laten om van mening te verschillen ten aanzien van het hoe, waarom etc. De winst is ook dat mensen weer durven demonstreren. Durven uit te komen voor hun mening. Mensen wilden wel in beweging komen, maar hadden bijvoorbeeld nog nooit eerder aan een demonstratie deelgenomen. Dat is een drempel die je over moet.  Voor mensen die activistischer zijn is dat gemakkelijker; het is deel van hun identiteit. Weer anderen ontdekten dat demonstraties vreedzaam kunnen verlopen. Ook veel mensen met een kerkelijke achtergrond en betrokkenheid waren bij de Rode lijn – demonstraties herkenbaar aanwezig. Dat steekt ons een hart onder de riem.’

Toch zien we op dit moment dat de conflicten in Gaza en Oekraïne in alle hevigheid doorgaan en dat dat steeds minder consequenties lijkt te hebben. Hoe zie jij dat?

‘Ook wij zien dat de straffeloosheid toeneemt. Eerder zeiden zowel Rusland als Israël dat ze hun acties uitvoerden juist vanwege dat internationaal recht. Nu hoor je eigenlijk geen verantwoordingen meer van ze. Dat komt ook omdat er in de wereld geen duidelijke reactie is op het geweld van beide landen. We merken dat na de Rode lijn – demonstraties de frustratie en wanhoop onder mensen toeneemt, omdat onze overheid niks doet. Tegelijkertijd is de druk op de politiek om in beweging te komen wel enorm toegenomen. Maar van duidelijke daden komt het nog niet. Woorden hadden we na 7 oktober 2023 indrukwekkend gevonden, maar nu niet meer; nu is dat te weinig. In contacten en overleggen met parlementariërs, ministers en ook ambtenaren zien wij wel wat verschuiving, maar nog veel te weinig. We hadden gehoopt dat de val van het kabinet meer ruimte zou geven, maar dat is (nog) niet het geval. Ik denk dat dat ook met andere processen te maken heeft. Nederland is in Europa Israëls grootste handelspartner. Nederland voelt zich afhankelijk van Europa en wil samen optrekken. En Europa voelt zich economisch en in termen van veiligheid op zijn beurt weer afhankelijk van Amerika. Dat roept bij mij wel de vraag op of we als Nederland wel autonoom genoeg zijn? Je kunt en moet juist als handelspartner ook een ferm standpunt ten aanzien van humaniteit en internationaal (oorlogs)recht innemen. Daar heeft Nederland ook een traditie in.’

Hoe kijkt PAX naar de herbewapening die in Europa nu gaande is?

‘Het is goed dat Europa minder afhankelijk van Amerika wordt op dit punt. Maar het komt wel met een verantwoordelijkheid. Als je zegt dat Oekraïne militair gesteund moet worden, dan is de vraag wel welke wapens je levert. En hoe je in gesprek blijft over het de-escaleren van het conflict. Defensie en diplomatie moeten wat ons betreft hand in hand gaan. Dus wat ons betreft geen nucleaire herbewapening. En juist wel: breed overleg in de wereld. Rusland voelt nu meer speelruimte doordat Europa Israël niet tot de orde roept. En Afrikaanse landen kunnen daar een heel eind in meegaan. Terwijl zij als potentiële handelspartners voor Rusland en China wel eens een heel duidelijke stem zouden kunnen hebben. Er is sprake van geopolitieke arrogantie, als je teveel in je eigen achtertuin probeert om deze conflicten op te lossen. Wat PAX betreft, richt Nederland zich bij het vinden van partners op zoek naar vrede teveel op Europa en de NAVO en te weinig op de rest van de wereld. Tijdens de NAVO-top in Den Haag hebben we daarom actie gevoerd met als slogan Noodpakket Vrede. We snappen dat herbewapening aan de orde is. Je moet jezelf en het internationaal recht tegen agressoren kunnen beschermen.. Maar vrede komt nooit alleen tot stand met wapens. Er zijn nog drie pijlers van belang. Ten eerste diplomatie en dialoog. Ten tweede internationale samenwerking en als laatste werken aan een stevige basis voor onze democratie, onze rechtstaat en sociale cohesie. En verrassend genoeg wordt op die drie punten juist sterk bezuinigd. Daar maken we ons bij PAX veel zorgen over.’

Zijn er ook dingen die mensen zelf kunnen doen om vrede te bewerkstelligen? Of juist de kerken?

‘Vrede is geen stabiele, blijvende toestand. Aan vrede moet je blijven werken, zowel in de wereld, als in je eigen land, stad, dorp en straat. We zien allemaal dat de samenleving de afgelopen jaren verhard is, er is sprake van haat zaaien. Groepen mensen worden weggezet of tegen elkaar opgezet. Vooral het gebrek aan compassie valt me daarbij op. Compassie met jezelf en compassie met de ander. Toch zien we door de ontwikkelingen van de laatste jaren, dat mensen zich bewuster zijn van het verlangen naar vrede. Van oudsher hadden de kerken een rol in het stimuleren van dit denken. Door de ontkerkelijking kunnen die dat niet meer alleen. Oude vormen werken misschien niet meer; dan moeten we nieuwe vormen ontwikkelen. Maar er is echt wel behoefte aan gesprek en verbinding. Dat zie je terug in de samenleving: de geestelijke gezondheid staat onder druk, de sociale veiligheid staat onder druk, er is veel eenzaamheid.

PAX ondersteunt organisaties, mensen en groepen die lokaal willen werken aan vrede. Wat vrede is, kan per gemeente, land of zelfs wijk verschillen. Waar het om gaat, is dat mensen elkaar kennen; (getraind raken in) verbinden en echt naar elkaar luisteren. Het maakt mediation mogelijk en dat is investeren in samenleven. We noemen deze groepen Ambassades van Vrede. Het Apostolische Genootschap is hier heel actief ingestapt en daar zijn we blij mee. De Remonstranten geven hier nu ook meer aandacht aan. We zien dat er regelmatig ook vluchtelingenorganisaties meedoen. En natuurlijk vinden we het fijn als meer kerken daar actief aan meedoen. Sommige van deze Ambassades zorgen voor allerlei activiteiten rond de Vredesweek, anderen zijn het hele jaar door actief.’

Het zijn zorgelijke tijden. Hoe moet dat verder?

‘Ik ben, ondanks alles, optimistisch: de mens is een sociaal wezen. Daarmee hebben we diep van binnen al de behoefte aan contact, aan vrede. En waar groepen voldoende getraind zijn in het streven naar vrede, kunnen, ook in tijden van oorlog, mensen elkaar nog steeds bereiken.  Dat zien we ook nu nog in Soedan, waar het (zonder de aandacht van de wereld op zich gericht) nu zo misgaat, met vreselijk geweld tegen vrouwen en zelfs genocide. Daar bestaan nog steeds structuren van de civil society, daar zijn groepen jongeren en lokale leiders die elkaar weten te vinden en elkaar helpen en beschermen. Dat zaadje om mensen te organiseren is lang geleden gezaaid en bloeit ook in tijden van oorlog in deze netwerkjes verder. Dat het contact tussen PAX en de kerken in Nederland weer groeit, draagt ook bij aan mijn optimisme: we hebben elkaar nodig.’

Geertrui Meinema – Linders

Wie is Rolien Sasse?

Rolien Sasse (1966) is algemeen directeur van PAX-Nederland. Zij heeft een lange staat van dienst in diverse leidinggevende functies in de internationale samenwerking, met speciale focus op de relatie tussen water, klimaat en conflict. Zij is consultant en interimmanager. Bovendien heeft zij vanuit haar expertise als mediator ervaring met conflictmanagement. Eerder was zij acht jaar algemeen directeur van Simavi. Zij woonde en werkte geruime tijd in het buitenland.