Boekbespreking ‘De zelfmoed van Etty Hillesum’

In 1981 verscheen Het verstoorde leven. Dagboek van Etty Hillesum, 1941-1943. Mijn moeder gaf het mijn vader cadeau en schreef er het volgende vers bij: Het lijkt een treurig boek, maar wat het ons wil geven is, dat wat er ook gebeurt, het waard is om te leven. Hillesum als ja-zegger tegen het leven, ook in de meest moeilijke omstandigheden. In alle eenvoud is het een vers dat kernachtig aangeeft waarom, ook na veertig jaar, lezers van haar dagboeken steeds opnieuw geïnspireerd en geïntrigeerd raken door deze op jonge leeftijd vermoorde Joodse vrouw. Er is daardoor na 1981 een eindeloze stroom van literatuur over Etty Hillesum op gang gekomen, Hillesum-kunde, kort geleden nog aangevuld met de prachtige biografie van Judith Koelemeijer. Wie aan de stroom nog een nieuw boek toe wil voegen moet moed tonen én van goede huize komen. Gelukkig komt Jan Oegema van goede huize, zoals hij eerder toonde in boeken over bijvoorbeeld Lucebert en Rilke. Ook in Een apart soort moed. Etty Hillesum nu slaagt Oegema er in om op grond van originele invalshoeken en perspectieven met de hoofdpersoon van zijn boek in gesprek te gaan. Hij spreekt daarbij van een hernieuwde kennismaking waarbij  Hillesum in het boek gevolgd wordt op het zinsniveau van haar dagboeken en er wordt stil gestaan bij bijzondere woorden, beelden, wendingen, passages. Hillesum leefde immers in en voor haar zinnen en close reading leidt hier regelmatig tot soul reading. Oegema heeft zeker oog voor Hillesums vroomheid, maar volgens hem hebben theologen teveel haar gelovige kant benadrukt. Ze is veellagig en veeltalig, haar onconventionaliteit uit zich bijvoorbeeld in een danspassage in haar dagboek.  

Hillesum-exegese
Overigens heeft Oegema een manier van lezen die theologen vertrouwd is: aandachtige en zorgvuldige lezing van passages, geladen met betekenis. Tegelijk is het een uitdaging om die passages na veertig jaar Hillesum-exegese met frisse blik te lezen, maar Oegema slaagt er glansrijk in. Of het nu gaat om haar zelfmoed (de hoogste vorm van moed die een enorme wilskracht vraagt), haar stormachtige geestelijke ontwikkeling (van Hillesum sum naar Hillesum non sum), de aanvaarding van haar lotsbestemming uit volle overtuiging (zoals eens tragische held Antigone) of de wijze waarop deze politiekschuwe politica een eigen levensweg gaat die de vraag oproept of je haar zou moeten bijvallen of juist een halt toeroepen.   

Oegema heeft een mooie, literair-zoekende schrijfstijl waarbij hij ook zijn eigen interpretaties durft te bevragen en wars is van snelle morele oordelen. Het verhaal van Hillesums leven moet intact blijven, inclusief tegenstrijdigheden en morele dilemma’s. Zeker is dat Etty Hillesum ons nooit vertrouwd zal worden, al komt ze in haar dagboeken soms nog zo dichtbij. Wat dat betreft lijkt ze op al die anderen uit een (ver) verleden die ons blijvend inspireren maar die we niet meer kunnen bevragen over het hoe en waarom van hun leven. De Hillesum-kunde gaat dus voort, nu verrijkt met een bijzondere leesoefening van Jan Oegema. Zo helpt ook hij ons met haar in gesprek te blijven in een permanent tegenwoordige tijd.

Koen Holtzapffel

Jan Oegema, Een apart soort moed. Etty Hillesum nu. Boom, 2026. Prijs €24,90. ISBN 9789024475902