
Herdenkingsmomenten bieden vaak de gelegenheid om niet alleen terug te blikken op de vorige, maar ook vooruit te kijken naar de volgende mijlpaal. Het is dan ook niet verwonderlijk dat sommige remonstranten na veertig jaar zegenen van levensverbintenissen, ongeacht gender en seksuele voorkeur, verder denken: waarom niet ook polyamoureuze relaties zegenen? De LHBTQIA-vlag wordt immers ook nog steeds uitgebreid? Predikant Rosaliene Israël van Vrijburg en haar collega Remco van Mulligen uit Twente lieten beiden van zich horen. Israël bij een minisymposium over deze mijlpaal in Vrijburg, Van Mulligen in een aantal publicaties op LinkedIn. Willem van Reijendam spreekt hen over de pastorale en de theologische kant van dit vraagstuk.
Jullie kwamen onafhankelijk van elkaar op het idee om deze kwestie aan de orde te stellen. Waarom nu?
Van Mulligen: ‘Dat heeft eigenlijk niet met die herdenking te maken, het kwam op mijn pad, onder meer door gesprekken met medestudenten op het seminarie. De directe aanleiding was dat ik iemand sprak die polyamoureus is. De vraag is wat mij betreft niet: waarom nu, maar: waarom niet allang?’
Israël: ‘Ook voor mij geldt dat het al op mijn pad was gekomen. Ik heb in eerdere interviews al verteld over mijn eigen zoektocht in leven en liefde en daardoor zelf een graduele coming out beleefd. Maar de aanleiding was wel de World Pride. Ik grijp dit momentum aan om de blik te verruimen en het gesprek open te breken. Dat hoort bij geestelijk leiderschap. Ik ben de afgelopen jaren zelf opgeschoven van enthousiaste ally van de regenbooggemeenschap naar onderdeel ervan – ik identificeer mezelf als queer – en ik vind het belangrijk dat als predikant openlijk te doen. In de kerk waar ik hiervoor werkte is zeer onprettig en onverdraagzaam gereageerd op een collega die zich openlijk identificeerde als polyamoureus. Dat maakte dat ik me er met mijn persoonlijke zoektocht niet meer thuis voelde.’
Lopen jullie als pastor al tegen de behoefte aan om andere relatievormen te zegenen?
Van Mulligen: ‘Ik heb dat niet in mijn gemeente meegemaakt, behalve dan dat mensen na 1986 remonstrants zijn geworden omdat daar hun niet-heteroseksuele relatie gezegend kon worden en dat nog steeds mensen van buiten hierover contact zoeken. En ook een polyamoureuze relatie is twee keer op mijn pad gekomen en dan herken ik dat ze tegen muren aanlopen. In andere kerken krijgen ze het nare gevoel dat je zoiets wezenlijks in je leven maar niet aan de grote klok moet hangen. Een gebrek aan erkenning van hun liefde.’
Israël: ‘Ik denk dat wat niet erkend kan worden, gedwongen wordt ondergronds te gaan en dat botst enorm met evangelische waarden. De liefde gaat niet alleen over individuen, maar ook over de gemeenschap, waar dat wel of geen plek krijgt. Dat we opener en ruimdenkender zijn waar het gaat om ethische levenskeuzes, maakt onze gemeenschap niet vanzelfsprekend open en inclusief. Ik heb weliswaar nog geen mensen ontmoet die met een groepje komen om hun relatie te laten zegenen, maar via een andere weg komt het wel ter sprake, bijvoorbeeld hoe ik zelf meerdere mensen in mijn leven heb met wie ik me op innige manier verbind. Daardoor kom ik makkelijk met mensen over dat thema in gesprek.’
Maar volstaat het dan niet om daar als predikant open voor te staan? Waarom dan ook het zegenen van polyamoureuze levensverbintenissen?
Israel: ‘Het is essentieel dat je er de rituelen voor hebt, dat er publieke verwijzingen zijn als mensen dit willen: hier zijn wij. Het is belangrijk dat zo’n relatie ergens bevestigd kan worden, waar het aanwezig kan zijn.’
Remonstranten zegenen al veertig jaar het homohuwelijk. Nu willen jullie een stap verder gaan, waarbij verbintenissen niet per se monogaam hoeven te zijn. Is dat geen glijdende schaal?
Israël: ‘Het woord glijdende schaal zou ik het never ever noemen, dat is een normatieve uitspraak, afkomstig uit een onvrijzinnig betoog. Dat suggereert dat je een bepaalde norm verlaat. Bij het wezen van vrijzinnigheid hoort dat je de vragen stelt aan de traditie vanuit de ervaringen van mensen nu. Dat verbindt ons. We zijn in beweging.’
Van Mulligen: ‘Esther van der Panne kwam in haar artikel hierover [een update ervan staat in deze Ad Rem, red.] met de redenatie: we staan in een cultuur en als die verandert, veranderen wij dus mee. Niet per se innoveren om het innoveren, maar we zien dingen veranderen en daar reageren we op volgens onze principes van liefde en gerechtigheid.’
Misschien eerder dus een horizontale weg dan een hellend vlak…
Israël: ‘Het is een voortgaand gesprek. Ik vind Kort Bestek Levensverbintenissen – een bundel uit 1987 met inhoudelijke reflecties op de zegening van levensverbintenissen – superinteressant. Daaruit spreekt dat het wezen van vrijzinnigheid is dat je vragen stelt aan de traditie op basis van ervaringen van de mensen nu. Het vraagt ons om ons er blijvend toe te verhouden en de uitkomst ligt niet vast.
In zijn bijdrage benadrukt prof. Elze Jan Kuiper, destijds hoogleraar aan het Remonstrants Seminarie, – met verwijzing naar Romeinen 8: 38-39 – dat het feit dat God ons onvoorwaardelijk liefheeft, alles bepalend is voor hoe mensen zich tot elkaar verhouden. Dat maakt het zo belangrijk dat levensverbintenissen bevestigd en gezegend worden in de kerkelijke gemeenschap. En dat – zoals de schrijvers van deze bundel beoogden – het voortgaande gesprek gevoerd wordt over hoe we ons leven en dus onze relaties vormgeven. Ik merk dat het in mijn gemeenschap niet vanzelfsprekend is dat we praten over hoe we ons liefdesleven inrichten. En ik besef dat dat bij onze nestgeur hoort, individuele vrijheid is een groot goed…’
Is dat niet een reden om te zeggen, daar bemoeien we ons niet mee, met hoe mensen dat inrichten?
Israël: ‘Nee, want we worstelen ermee, relatietherapeuten hebben er hun handen vol aan, er wordt veel geleden aan relaties, aan de ont- en miskenning ervan. Een gemeenschap biedt ook de mogelijkheid elkaar te steunen, omdat we door het evangelie worden geïnspireerd. Als we er niet over praten, zou je kunnen denken dat het er niet is en dan dat het er niet mag zijn. Als je dat voor jezelf houdt, is het tricky.’
Hoe is dat in Hengelo? Wordt daar makkelijk over andere levensverbintenissen gepraat?
Van Mulligen: ‘Twente heeft wel de naam gesloten te zijn, maar dat geldt niet voor de remobubbel waar ik in zit. En er is ook een groot contrast tussen steden en dorpen. Maar er is zeker een conservatieve stroom. Er zijn ook in Hengelo veel progressieven en we zijn heel inclusief. Maar als je in Hengelo een jong iemand bent of met een andere afkomst, dan is het helemaal niet vanzelfsprekend dat je je er als een vis in het water voelt. Daar moet je hard aan werken. Er zit een grote kwetsbaarheid in, je moet ook rekenen op reacties die minder inclusief en tolerant zijn. Die reacties mogen er natuurlijk zijn, maar tegelijk zal ik er ook duidelijk over zijn als ik iemands mening strijdig vind met de remonstrantse waarden van vrijheid en verdraagzaamheid.’
Israël: ‘Ons bestaansrecht als vrijzinnige gemeenschap is voor een niet onbelangrijk deel dat we een soort vluchtkerken zijn voor mensen, juist uit de LHBTQIA+-community, die in andere kerken echt geen thuis vinden. Ik heb een aantal katholieken gesproken die zich daar niet meer prettig voelen omdat hun manier van leven alleen oogluikend wordt toegelaten.’
Hebben jullie voor ogen waar je dan naar toe zou willen, liturgisch gezien?
Van Mulligen: ‘Ik denk dat het liturgische minder belangrijk is dan het gesprek dat eraan voorafgaat, net als veertig jaar geleden. En ik vind dat je bij je predikant terecht moet kunnen als je je relatie wilt laten zegenen, en dat kan ook een polyamoureuze relatie zijn. Ik zou dat heel mooi vinden om die rol te kunnen spelen. Alleen, hoe dat precies zal gaan, weet ik niet. Het zegenen van een levensverbintenis is altijd ook een publieke daad, in de gemeente. Het zou fijn zijn als dat kerkordelijk geborgd is, maar ik ben burgerlijk ongehoorzaam genoeg om daar niet op te wachten.’
En hoe kun je het zegenen van zulke levensverbintenissen theologisch onderbouwen?
Israël: ‘In die bundel waar ik over sprak wordt het heel erg verbonden met Mozes en de brandende braamstruik, God die zegt: ik ben bij je. Hoe we willen leven wordt gezien als iets waarvan God zegt: ik ben erbij, maar waar ook de gemeenschap wil bekrachtigen dat God er bij is. Ik wil niet degene zijn die begrenst waar God zich aan zou willen verbinden. Ik vind het zelfs gevaarlijk om onderscheid te maken in de relaties die je dan zegent. Ik herken me dus heel erg in schrijvers van Kort Bestek. Het idee van huwelijk als burgerlijke instelling die ook kerkelijk op een voetstuk is gezet, moet volgens de schrijvers theologisch gezien ontmythologiseerd worden. Het monogame, heteroseksuele huwelijk is geen bijbels gefundeerd instituut, het is een cultureel en godsdienstig construct dat in samenleving en kerk normatief zijn. En het past bij de vrijzinnigheid om die normativiteit, mede op grond van de levens- en liefdeservaring van queers die niet aan die norm voldoen, ook vandaag kritisch te bevragen.’
Stel, er komt een polyamoureus drietal dat zijn levensverbintenis bevestigd wil hebben, welke bijbelteksten zou je dan gebruiken?
Van Mulligen: ‘Afgelopen zondag lazen we in Matteüs 18, wat je op aarde bindend verklaart, is ook in de hemel verbonden en waar twee of drie mensen in Jezus’ naam samen zijn, is hij in hun midden. Dat is een tekst waar een hoop lagen in zitten en die je goed zou kunnen gebruiken.’
Israël: ‘En ik vind die onvervreemdbaarheid van liefde van God voor mensen het mooie in Romeinen 8: 38-39, juist omdat queers op allerlei manieren aangevallen worden, en over zich heen krijgen dat zij die liefde niet waardig zouden zijn. Ik zou tegen zo’n drietal zeggen, kom bij me langs voor een gesprek. Wat beloven jullie aan elkaar, welke intentie hebben jullie, net als bij elke andere relatievorm. Er kan niet genoeg gezegend worden. Ik zal altijd zoeken naar maximale ruimte om dat temidden van de gemeenschap te doen.’
Van Mulligen: ‘Ja, het is natuurlijk altijd vanuit die basis van liefde, dus niet u vraagt, wij draaien. We gaan altijd een gesprek aan. Als daar in mijn gemeenschap weerstanden ontstaan ligt er een flinke taak om uit te leggen waarom ik geen nee kan zeggen tegen die mensen die voor mij staan.’
Willem van Reijendam

Mariecke van den Berg, bijzonder hoogleraar ‘Feminisme en christendom’, denkt kritisch na over seksisme in onze eigen christelijke traditie en vraagt zich af hoe Jezus eigenlijk omging met vrouwen… Lees verder

Het vorige artikel eindigde met het geschenk van ruimte en licht dat in alle puurheid vooropgaat: het besef dat jij, precies jij, er zijn mag. Maar met dat ik het zo opschreef, voelde ik de weerstand groeien… Lees verder