Naastenliefde in beeld

Naastenliefde is een van de vijf thema’s van de tentoonstelling In the Name of Love. Irene Constandse stelde de tentoonstelling samen en haalde speciaal voor AdRem de krenten uit de pap. Nog tot 1 maart 2026 te zien in Museum Catharijneconvent in Utrecht.

Sebastiaan, Bas Meerman, 2009

Zachtjes streelt Irene de voet van Sebastiaan. Hij heeft de marteling overleefd en kijkt naar haar tedere gebaar. Sebastiaan hielp christenen die om hun geloof werden vervolgd in het Romeinse rijk. De man in de blauwe tuniek trekt de laatste pijl uit zijn bloedende lichaam. Irene zal de gewonde mee naar huis nemen en liefdevol verzorgen. De scene toont hoe belangrijk de zorg voor de ander is. Het stemt nu ook tot nadenken over het belang van naastenliefde, bijvoorbeeld bij de opvang van mensen die gemarteld zijn in oorlogen zoals in Gaza en de Oekraïne.

Het schilderij van Sebastiaan Meerman hangt in de tentoonstelling In the Name of Love in museum Catharijneconvent. In tijden van polarisatie en dreigend oorlogsgeweld is er gekozen voor een thema dat verbindt, hoop en troost kan geven: liefde! In het christendom en andere religies is liefde een belangrijke pijler. In de bijbel vinden we veel verhalen over liefde van en voor God en voor onze naasten. Deze verhalen zijn al eeuwenlang een bron van inspiratie voor verschillende kunstenaars en ontwerpers. En dat is goed terug te zien in de collectie van museum Catharijneconvent. Door hedendaagse en moderne kunstwerken uit de eigen collectie als vertrekpunt te nemen in de tentoonstelling worden verschillende aspecten van liefde belicht.

Heb uw naaste lief als uzelf

Heb uw naaste lief als uzelf (Mattheüs 22: 39) is niet voor niets onderdeel van het grote gebod in de bijbel. Het liefdevol verwelkomen, accepteren, verzorgen en omarmen van de ander is net zo belangrijk als de liefde voor God. Zelfs voor degenen die jouw vijanden zijn. Heb je vijanden lief en bid voor wie jullie vervolgen (Mattheüs 5: 44). Het betekent barmhartig te zijn en anderen te helpen zonder onderscheid des persoons. Het klinkt eenvoudig, maar naastenliefde is dat niet altijd. Het kan ongemakkelijk zijn, iemand die bedelt op straat, een bekende die te veel van je vraagt. Naastenliefde vraagt om open armen, oprechte aandacht en soms jezelf wegcijferen. Jezus omarmt wie buitengesloten is, helpt zonder oordeel en geneest de zieken.

Jésus à l’Hôpital, Wout Herfkens, 2021

In het werk Jésus à l’Hôpital heeft kunstenaar Wout Herfkens Jezus voorzichtig in een bed gelegd. Als Jezus zijn kruisdood geen betekenis meer heeft, kunnen we hem op zijn minst van het kruis afhalen en zijn wonden zo goed mogelijk te verzorgen. Hij koopt de afgedankte kruisbeelden op in kringloopwinkels en via Marktplaats. Herfkens keert de rollen om en verzorgt Jezus. Zijn kruisdood wijst ons op ons eigen lijden. Het gaat erom dat je er niet van wegkijkt, maar het lijden zo liefdevol mogelijk aanschouwt en verzorgt. Daarom verzorgt hij de wonden van Jezus, want het zijn tegelijkertijd ieders wonden. Als we de Jezus in onszelf en in de ander verzorgen, dan kunnen we een stukje God in onszelf redden, aldus Herfkens.

Isolement doorbreken

Demonenuitdrijving bij Maria Magdalena, Helen Verhoeven, 2020

Hevig stuiptrekkend ligt Maria Magdalena op bed terwijl de demonen in ijle slierten haar lichaam verlaten. In het expressieve schilderij Demonenuitdrijving bij Maria Magdalena van Helen Verhoeven verdrijft Jezus rustig de demonen bij Maria Magdalena. In de deuropening kijken drie van zijn volgelingen toe. Mensen die geestesziek waren leefden vaak geïsoleerd. Door haar te genezen zorgt Jezus ervoor dat ze kan worden opgenomen in zijn groep. Maria Magdalena zal zelfs een van zijn belangrijkste volgelingen worden. Helen Verhoeven schildert vaker bijbelse verhalen die verwijzen naar actuele onderwerpen zoals isolement, het buitensluiten van de ander.

Christus en de Samaritaanse vrouw, Charles Eyck, 1933

In de roerige jaren dertig van de vorige eeuw koos de Limburgse schilder Charles Eyck ervoor om de ontmoeting van Jezus met de Samaritaanse vrouw te schilderen. Tussen Joden en Samaritanen bestond een langdurige vijandschap. Daarom is het een grote verrassing voor de vrouw als Jezus haar aanspreekt. En ze leefde ook nog eens ongetrouwd samen met een man, wat in die tijd een zonde was. Haar duidelijk zichtbare borst in de doorschijnende jurk verwijst daarnaar. Maar Jezus laat zich hierdoor niet weerhouden. Hij vraagt haar om water en gaat met haar in gesprek. Charles Eyck schilderde zijn handen opvallend groot, misschien om zijn gebaar van verzoening te benadrukken? Het thema van dit schilderij om in gesprek te gaan met de ander, zelfs als het de vijand is, blijft actueel en is een goed voorbeeld voor ons allen.

Opofferen van jezelf

Vaandel van Sint Melania, onbekend, 1920-1929

Naastenliefde kan ook het opofferen van jezelf zijn voor het welzijn van de ander. Dat is het thema van een vaandel afkomstig van een missiepost op Java in Indonesië. Daar werd in 1921 het Sint Melania-werk opgericht om het christelijk geloof te verspreiden, vooral onder Javaanse vrouwen. Op het vaandel staat de heilige Melania als symbool voor vrede en nieuw leven. Op de linten die de engelen vasthouden is te lezen: naastenliefde, zelfopoffering, milddadigheid en nederigheid. Onder haar voeten staan dezelfde teksten in het Javaans. Een pelikaan doorboort haar borst om haar jongen te voeden, Abraham staat op het punt zijn zoon te offeren en het Lam Gods verwijst naar de kruisiging. Zal het de Javaanse vrouwen hebben aangesproken? Het is in ieder geval een prachtig geborduurd, kleurrijk vaandel geworden.

Kruisdood

Gekruisigde Christus met meerdere figuren, Jan Groenestein, 1953

Gekruisigde Christus met Maria, Johannes en Maria Magdalena, Pieter Lastman, 1625

De kruisdood van Jezus is natuurlijk de ultieme vorm van zelfopoffering. Het leven loslaten uit liefde voor anderen. Door de eeuwen heen hebben kunstenaars de kruisiging verbeeld in schilderijen, reliëfs en als sculptuur. Er zijn vele voorbeelden van te vinden in de collectie van Museum Catharijneconvent. In deze tentoonstelling hangen twee schilderijen van de kruisiging naast elkaar: van Jan Groenestein uit 1953 en van Pieter Lastman uit 1625. Op het schilderij van Groenestein is Jezus gestorven. Met het hoofd gebogen hangt zijn levenloze lichaam aan het kruis. Aan de expressieve houding en gebaren van de omstanders is het verdriet om zijn dood duidelijk te zien. Op het schilderij van Lastman leeft Jezus nog. Hij kijkt ons aan. Zijn opoffering is het middelpunt van het schilderij. Johannes en Maria Magdalena kijken geëmotioneerd naar hem op. Zijn moeder Maria wringt haar handen ineen van verdriet. Lastman, de leermeester van Rembrandt, was een meester in het verbeelden van emoties. De kleurstelling van beide schilderijen sluit verrassend goed bij elkaar aan. Het is boeiend om ze naast elkaar te zien hangen.

Irene Constandse

Irene Constandse is kunsthistoricus en gastconservator van de tentoonstelling In the Name of Love. Deze tentoonstelling is nog tot 1 maart 2026 te bezoeken. Ze werkte in Museum Catharijneconvent eerder mee aan de tentoonstellingen Maria en Luther.