Over partnerliefde

Beertje de Boer is remonstrant en relatie- en gezinstherapeut in Utrecht. Zij doet een poging om te beschrijven wat de liefde is, wat haar doet gedijen en wat haar doet ontsporen. Heling is mogelijk. De sleutelvraag is dan: Ben je er voor mij? Dat wil zeggen: doe ik ertoe voor jou? Kan ik je bereiken? Zul je op mij reageren als ik roep dat ik je nodig heb?

Wat is liefde eigenlijk?

Eén van mooiste eigenschappen van de mens is het vermogen lief te hebben. Eén vorm daarvan is de unieke, romantische liefde binnen de partnerrelatie. Er zijn talloze schrijvers van liedjes, proza en poëzie die deze liefde woorden en melodie hebben gegeven. Het is een thema van alle tijden en zo oud als de mensheid. Maar hoe beschrijf je die emotionele ervaring tussen mensen zonder in clichés te vervallen? Ik denk dat de schrijver van het bijbelse Hooglied daar al lang geleden prachtig in is geslaagd. En wat te zeggen over verliefdheid: die overweldigende ervaring, die je meesleept als in een woeste rivier, met onverwachte watervallen, waarin je kopje onder gaat en weer verder meegesleurd wordt. En is de metafoor voor liefde dan die kalme beek, met weldadig, zacht stromend water? Hoe kan het dan dat een liefdesrelatie tussen twee volwassen mensen ook hoogte- en dieptepunten kent en ook zelfs volledig kan ontsporen in een bittere stilte of terugkerend patroon van verwijten, aanval en verdediging?

En hoe past vriendschap hierbij? Ik moest daaraan denken toen dagblad Trouw in de Tijdgeest-editie van 20 december daar een themanummer van maakte. Hierin benoemt de Amerikaanse psycholoog Marisa G. Franco dat onze huidige cultuur romantische relaties op een te hoog voetstuk zet met het idee dat die alles zijn wat we nodig hebben. Door die overtuiging verwaarlozen of vermijden mensen hun vriendschappen. En krijgen singles zere duimen van hun geswipe op datingapps. Franco wijst erop dat het een belangrijke wetenschappelijk onderbouwde waarheid is dat hechte vriendschappen onze liefdesrelaties verbeteren. Door vriendschappen gaan partners niet langer gebukt onder de last om álles voor elkaar te moeten zijn. Mensen met vrienden zijn beter bestand tegen negatieve gebeurtenissen in hun liefdesrelaties. Ze spreken je moed in en vangen je op. Franco is daarmee in goed gezelschap: Aristoteles noemde vriendschap zelfs de hoogste vorm van liefde. Immanuel Kant sprak over vriendschap als de hoogste vorm van menszijn, die draait om een diepe wederzijdse welwillendheid, gebaseerd op deugdzaamheid en wederzijds respect.

Emotie-motor

Als vrouw met zeventig jaar levens- en liefdeservaring, maar ook als verslavingsarts  en relatie- en gezinstherapeut heb ik de rijke kans gekregen om een overvloed aan ervaringen, kennis en indrukken van het fenomeen liefde op te doen. Vooral mijn patiënten en cliënten hebben mij veel geleerd over de krachtige emotie-motor die liefde is, en hoe die ons gedrag en denken richting geeft.

Maar ook in mijn opleiding tot systeemtherapeut leerde ik over de laatste ontwikkelingen, inzichten en onderzoeken op het terrein van de volwassen erotische, romantische liefde.

Gottman en het relatiehuis

John Gottman, inmiddels 83 jaar oud en emeritus hoogleraar aan de universiteit van Washington, deed samen met zijn vrouw Julie Schwartz, gedurende vier decennia onderzoek naar liefdesrelaties en scheidingen. Hij wordt wel de Einstein van de liefde genoemd. Ik denk dat die titel hem niet overschat want zijn wetenschappelijk onderzoekswerk is fenomenaal groot en grondig.

Daarbij is het interessant dat hij zocht naar wat de bouwstenen zijn van een gezonde, veilige relatie, oftewel wat maakt liefde duurzaam? Hij vond er negen, die hij bespreekt in zijn boek The 7 principles for making marriage work. Hij beschrijft ze als de zeven verdiepingen van het gezonde relatiehuis.

Het fundament van het relatiehuis wordt gevormd door een diepe, intieme kennis van elkaars binnenwereld. In de ideale relatie kennen jij en je partner elkaar beter dan wie dan ook. Gottman noemt dat the love map, die refereert naar dat deel van je brein waar je alle intieme en persoonlijke informatie over je partner opslaat. Dat betekent dat je elkaar voortdurend veel vragen stelt over, nou ja, alles eigenlijk. Wat maakt je blij, wat zijn je verlangens, waar maak je je zorgen over…vul zelf maar aan.

Een andere belangrijke verdieping van het relatiehuis is conflictbeheersing. Nooit in een conflict komen is onmogelijk. Sterker nog: als een koppel in een sessie mij vertelt dat ze nooit ruzie maken gaat er in mijn brein een alarmlampje aan. Ik weet dan dat de kans groot is dat ze het allebei al enige tijd hebben opgegeven om hun verlangen naar nabijheid en intimiteit nog te uiten. En dat ze allebei waarschijnlijk inmiddels een groot talent hebben ontwikkeld om dat verlangen in zichzelf te negeren. Niet zozeer uit zelfopoffering maar ten diepste vaak om de relatie niet nog meer onder druk te zetten. Maar de dansvloer is leeg.

Natuurlijk zijn de overige verdiepingen van cruciaal belang om te zorgen dat het huis stevig overeind blijft:

Verdieping 2: deel regelmatig je waardering en bewondering
Verdieping 3: richt je aandacht op elkaars wensen en verlangens
Verdieping 4: koester het beeld van elkaars positieve intentie
Verdieping 6: werk samen als een team en ondersteun elkaars droomwensen
Verdieping 7 is het dak: ontwikkel gedeelde routines en rituelen die laten zien wie jullie als team zijn.

De twee stevige muren van het Gottman-huis zijn die van vertrouwen en toewijding. Een diepe overtuiging dat de ander de intentie heeft de relatie te koesteren en actief te onderhouden.

Illustratie: Marjorie Specht

Alarmsignalen

Gottman onderzocht ook relaties in nood en concludeerde dat er vier kenmerken zijn die een alarmsignaal zijn voor een relatie die dreigt op de klippen te lopen; hij noemde ze the four horsemen of the apocalyps.

Hij noemt onderstaande punten als grootse relatiekillers, met in telegramstijl het tegengif dat ze onschadelijk kan maken. Ze spreken voor zich lijkt me:

1 Minachting, met als tegengif: bewondering
2 Kritiek op de persoon, met als tegengif: verwoord je gevoel en wat je nodig hebt.
3 Verdediging, met als tegengif: accepteer je partners perspectief en repareer wat je misschien verkeerd deed.
4 Terugtrekken, met als tegengif: blijf in contact, ook als het schuurt tussen jullie.

Johnson en hechting

Maar dit alles biedt nog geen goed zicht op de vraag wat de achterliggende componenten zijn, die een liefdesrelatie kunnen voeden of juist bedreigen. Daarvoor vind ik de nog vrij nieuw ontwikkelde visie en het daaruit voortvloeiend therapiemodel Emotionally Focused Therapy (EFT) van de Britse psycholoog en relatietherapeut Sue Johnson bijzonder helpend. Veel mensen zullen zich haar eerste boek Houd me vast uit 2009 nog wel herinneren; het lag destijds vooraan in alle boekwinkels.

Heel lang heeft relatie- en gezinstherapie zich gericht op zaken als macht, controle, autonomie en conflictbemiddeling. Maar als je een cliënt in relatietherapie vraagt wat de basis voor een gelukkige relatie is, dan zal het antwoord onvermijdelijk zijn: liefde. Een lang genegeerde en vergeten component die Sue Johnson ontdekte door het terugkijken van talloze gefilmde sessies in haar praktijkruimte. Zij introduceerde de hechtingstheorie als leidraad bij het begrijpen van intieme relaties in ontreddering. Een baanbrekende omwenteling in relatietherapieland.

Het was de Britse psychiater John Bowlby die de grondbeginselen van deze hechtingstheorie formuleerde, in zijn onderzoek naar de gezonde ouder-kind relatie. Hij opperde dat vroege hechting (0-3 jaar) een aangeboren, motiverende kracht is bij primaten en in het bijzonder bij mensen. Deze theorie beschrijft hoe vroege emotionele banden met opvoeders cruciaal zijn voor de ontwikkeling van het zelfbeeld en latere relaties; een veilige basis door betrouwbare zorg leidt tot vertrouwen en exploratie, terwijl onveilige hechting kan resulteren in vermijdend, ambivalent of gedesorganiseerd gedrag en problemen op latere leeftijd. Zo begrijp ik de schijnbare paradox: veilige afhankelijkheid voedt de autonomie en het zelfvertrouwen. 

Afhankelijkheid essentieel

Sue Johnson e.a. beschrijven hoe deze aangeboren afhankelijkheid in onze cultuur weliswaar vaak het stempel van zwakte of zelfs stoornis krijgt, maar daarentegen begrepen kan worden als een wezenlijk onderdeel van ons mens-zijn en dus geen eigenschap uit de kindertijd is waar we overheen moeten groeien. De keerzijde is dat de angst voor isolement en verlies in elk menselijk hart te vinden is. Zo kunnen we de intense heftigheid van de emoties begrijpen, die we zien bij mensen die voelen dat hun liefdesrelatie in gevaar is.

In mijn spreekkamer is het dan ook een sleutelmoment als een partner bijvoorbeeld kan zeggen: ‘ik weet dat ik soms een woedende furie ben, waar jij jezelf tegen moet beschermen door je zwijgend terug te trekken of jezelf te verdedigen. Maar hoe meer jij je terugtrekt, hoe angstiger ik word voor het verlies van jouw liefde en onze relatie. Die angst kan ik niet verdragen en dan kan ik daar alleen maar op reageren met nog meer woedend protest.’ Bowlby zou dit oerpaniek noemen; het activeert het gevaarcentrum in ons brein. Het koppel is dan samen terechtgekomen in een moedeloos makende dans van protest en afstand en dat meestal niet voor het eerst. Het vergt van partners heel veel moed en introspectie  om dit rigide patroon te doorbreken. De sleutelvraag in liefdesrelaties is: Ben je er voor mij? Dat wil zeggen: doe ik ertoe voor jou? Kan ik je bereiken? Zal je op mij reageren als ik roep dat ik je nodig heb?

In de spreekkamer maak ik, in kleine stapjes, met mijn cliënten de weg vrij voor het erkennen van deze universele hechtingbehoefte bij zichzelf. Van de reactieve emotie met de woedende beschuldiging  jij doet mij dit aan naar de kernemotie met de kwetsbare erkenning ik ben zo bang jou te verliezen. Zodat de ander zichzelf niet meer hoeft te beschermen maar met (soms nog aarzelende) compassie kan reageren op deze vraag naar troost en veiligheid. Het kan!

Maar dit alles gezegd hebbend wil ik als laatste toch bekennen dat het fenomeen liefde voor mij een mysterieuze kant blijft houden; het menselijk vermogen tot liefhebben blijft me ontroeren en vaak verrassen. Blaise Pascal verwoordde het zo: het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent.

Beertje de Boer

Lees- en kijkadvies:

Relaties, hoe doe je dat, geschreven door Karin Wagenaar.

Still face experiment  https://www.youtube.com/watch?v=YTTSXc6sARg